Rok 1939

Ecclesia reformata semper reformanda verbi Divini

Kościół Ewangelicko-Reformowany na ziemiach Rzeczypospolitej Polskiej działa jako zorganizowana struktura od połowy XVI w. Należy on do światowej rodziny Kościołów chrześcijańskich wywodzących się ze szwajcarskiego nurtu Reformacji. Naszych współwyznawców we Francji nazywano dawniej "hugenotami", a w kręgu kultury anglosaskiej mówi się o nich "prezbiterianie". Na nauczanie i organizację Kościoła zasadniczy wpływ wywarła myśl Jana Kalwina (1509-1564) oraz żyjącego nieco wcześniej Ulricha Zwingliego (1484-1531).

Ewangelicy reformowani kierują się w swojej wierze i postępowaniu dwiema naczelnymi zasadami:

• Chwała należy się wyłącznie Bogu w Trójcy Świętej Jedynemu (soli Deo gloria)
• Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu zawiera wszystko, co człowiek powinien wiedzieć, aby zostać zbawiony.

Zasady te warunkują całe nauczanie, organizację i życie Kościoła. To dlatego sprawowane są tylko dwa sakramenty, ustanowione przez samego Jezusa Chrystusa: Chrzest i Komunia Święta zwana Wieczerzą Pańską i udzielana wiernym pod dwiema postaciami - Chleba i Wina; to dlatego wnętrza kościołów pozbawione są obrazów i rzeźb o tematyce religijnej, a Maria i święci nie są obdarzani kultem; to dlatego nie ma hierarchii, a duchowni i świeccy są sobie równi i dzielą odpowiedzialność za Kościół, co umożliwia ustrój synodalno-prezbiterialny stanowiący, że wszystkie urzędy kościelne są obsadzane przez starszych (prezbiterów) drogą demokratycznych wyborów, a naczelnym organem ustawodawczym i rozstrzygającym jest Synod - zgromadzenie świeckich i duchownych przedstawicieli wszystkich parafii i diaspory.

Założenie parafii

Warszawscy ewangelicy reformowani zarejestrowali swoją parafię na terenie jurydyki Leszno bardzo późno, bo dopiero w 1776 r., tzn. wtedy, kiedy przyznanie praw dysydentom (w 1768 r.) unieważniło dekret wydany przez księcia Janusza Mazowieckiego w 1525 r., zabraniający innowiercom pod karą śmierci osiedlania się na Mazowszu i w Warszawie. W 1583 r. nakazano ewangelikom opuszczenie miasta. Chociaż prawo to nie było restrykcyjnie stosowane, skutecznie udaremniało naszym przodkom publiczne wyznawanie wiary - zakładanie zborów (parafii) i budowanie kościołów. Na uroczystości religijne i nabożeństwa musieli oni jeździć aż do Węgrowa na Podlasiu.

W rok po zarejestrowaniu parafii poświęcono pierwszy skromny kościół ewangelicko-reformowany w stolicy (dziś mieści się tam Warszawska Opera Kameralna). Niebawem zbudowano też plebanię według projektu Szymona Bogumiła Zuga.

30 października 1866 r. przystąpiono do budowy nowego kościoła, zaprojektowanego w stylu neogotyckim - i z zastosowaniem bardzo modnego wówczas żeliwa - przez członka parafii Adolfa Loewego, znanego warszawskiego architekta. Ze względu na ogromne koszty przedsięwzięcia budowa trwała aż 14 lat. Uroczystość poświęcenia kościoła w dniu 24 października 1880 r. stała się wydarzeniem w życiu miasta. Mniej więcej w tym samym czasie parafia założyła w ofiarowanym jej pałacu Działyńskich szkołę elementarną, przytułek dla sierot (w 1881 r.) oraz dom starców i kalek (w 1900 r.).

Współcześnie

W wolnej Polsce

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. stołeczny zbór ewangelicko-reformowany bez przeszkód rozwijał różne formy pracy wśród dorosłych i dzieci. Powstało Stowarzyszenie Młodzieży, Koło Misji Wewnętrznej i Koło Pań. Regularnie odbywały się cotygodniowe zebrania biblijne, ewangelizacyjne i próby chóru. Organizowano wspólne wycieczki za miasto, odczyty i koncerty, z których dochód przeznaczano na cele charytatywne. Pracą wśród chorych i ubogich zajmowały się pastorowe, parafianki z Koła Pań i diakonise. Systematycznie prowadzono zajęcia w szkole niedzielnej. Organizowano też kolonie dla dzieci w letniskowej posiadłości ofiarowanej parafii przez rodzinę Czapków.

W latach 1924-1928 zbór wydawał "Żagiew Chrystusową", pismo poświęcone misji, a od 1926 r. do wojny 1939 r. - "Jednotę", najpierw jako organ Kolegium Kościelnego (rady parafialnej), następnie jako czasopismo ogólnokościelne. W 1931 r. ukazał się nakładem parafii nowy śpiewnik z nutami.

Prężnie rozwijające się życie parafialne zahamowała II wojna światowa

Czasy okupacji niemieckiej należały do najtrudniejszych w dziejach naszego miasta i zboru. W kampanii wrześniowej 1939 r., a później w konspiracji (głównie w Armii Krajowej oraz Delegaturze Rządu na Kraj) uczestniczyło wielu członków naszej stołecznej parafii. Z chwilą utworzenia getta zabudowania parafialne znalazły się w bezpośrednim sąsiedztwie dzielnicy żydowskiej, tworząc swoistą, odgrodzoną murem enklawę. To położenie ułatwiło naszym parafianom, a zwłaszcza duchownym, niesienie różnorodnej pomocy Żydom po tzw. aryjskiej stronie, m.in. zaopatrywanie ich w fałszywe dokumenty wystawiane przez parafialną kancelarię.

W czasie okupacji warszawscy ewangelicy reformowani dzielili los innych mieszkańców stolicy: byli rozstrzeliwani na ulicach, więzieni na Pawiaku i w gestapo na Szucha, chwytani w łapankach, wywożeni na roboty i do obozów koncentracyjnych. W Powstaniu Warszawskim zginęła duża grupa młodych żołnierzy Armii Krajowej rekrutujących się z członków naszego zboru. W Dachau zmarł - zabrany tam z Powstania - jeden z warszawskich księży. Inny, będący ewangelickim kapelanem Wojska Polskiego, został zamordowany w Katyniu obok kilkunastu oficerów ewangelicko-reformowanego wyznania, przed wojną należących do warszawskiej parafii. Wielu parafian zaginęło bez wieści. Część rozproszyła się po świecie i Polsce i nigdy już nie wróciła do Warszawy.

Spłonęły budynki parafialne na Lesznie, obie zakrystie i prezbiterium z centralnie umieszczoną drewnianą kazalnicą (nigdy nie została zrekonstruowana), ale reszta kościoła ocalała, nie wyłączając wieży - wówczas najwyższej w mieście - całej postrzelanej i przygotowanej przez Niemców do wysadzenia.

Bardzo poważne zniszczenia dotknęły parafialny cmentarz przy ul. Żytniej 42, gdzie w pierwszych dniach sierpnia 1944 r. ciężkie walki toczyli z Niemcami żołnierze batalionu "Parasol".

Wkrótce po zakończeniu wojny

niewielka grupa ocalałych parafian przystąpiła do odbudowy zniszczeń. Pierwsze nabożeństwa odbywały się w udostępnionej przez metodystów kaplicy przy placu Zbawiciela. Mimo bardzo trudnych warunków egzystencjalnych spowodowanych nie tylko sytuacją powojenną, lecz także realiami stworzonymi Kościołom przez nowe władze polityczne, społeczność ewangelicko-reformowana z wolna powracała do życia, skutecznie głosząc Słowo Boże i dając świadectwo swej wiary. Warto tu odnotować, że remontowany etapami kościół służył w tamtych czasach także warszawskim luteranom, których piękna świątynia na placu Małachowskiego spłonęła we wrześniu 1939 r.

Warunki lokalowe bardzo się poprawiły, kiedy w 1958 r. parafia odzyskała użytkowaną przez wojsko swoją plebanię (pałacyk Zuga), gdzie oprócz pomieszczeń parafialnych i mieszkania biskupa znalazły swą siedzibę: Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Reformowanego (najwyższy organ wykonawczy), redakcja reaktywowanej w 1957 r. "Jednoty", pełniącej odtąd funkcję czasopisma ogólnokościelnego poświęconego sprawom polskiego ewangelicyzmu i ekumenii, a w latach 1960-1974 Polska Rada Ekumeniczna.

Zbór warszawski bardzo dużo zawdzięcza swoim duchownym - ich przygotowaniu teologicznemu, gorliwości w głoszeniu Słowa Bożego i wrażliwości na ludzkie potrzeby. Od założenia parafii do chwili obecnej pracowało tu 27 księży. Więcej informacji na ich temat znajduje się na stronie internetowej www.reformowani.org.pl .

Dzień dzisiejszy parafii

Parafią administruje Kolegium Kościelne (świeccy prezbiterzy) wybierane na trzyletnią kadencję przez najwyższe gremium parafialne, jakim jest Ogólne Zgromadzenie Zboru. Członkowie Kolegium wraz ze swoim prezesem (lub prezeską) należą do grona najbliższych współpracowników proboszcza - duchowego przewodnika społeczności parafialnej, który z urzędu też wchodzi w skład tego Kolegium. Także proboszcz jest wybierany (na dziesięcioletnią kadencję) przez Ogólne Zgromadzenie Zboru spośród zgłaszających swą kandydaturę duchownych, którzy muszą spełniać przewidziane prawem kościelnym warunki.

Parafia warszawska utrzymuje się ze składek świadczonych przez dorosłych i konfirmowanych członków, z ofiar, kolekt, darowizn i dotacji, a także z funduszy uzyskiwanych z tytułu wynajmu nieruchomości.

Duchowny otrzymuje miesięczną pensję i nie pobiera dla siebie żadnych opłat za wykonywane czynności i posługi religijne. Prezbiterzy pełnią urzędy honorowo. Nad jawnością, przejrzystością i poprawnością działalności parafialnej, a szczególnie gospodarki finansowej prowadzonej przez Kolegium Kościelne czuwa komisja rewizyjna. Jest to organ kontrolny wybierany na trzyletnią kadencję przez Ogólne Zgromadzenie Zboru, przed którym musi co najmniej raz w roku złożyć sprawozdanie.

Niezwykle ważnym obszarem pracy zboru - jego sercem - jest diakonia: służba ludziom chorym, cierpiącym, samotnym i ubogim. W parafii warszawskiej grupa diakonijna reaktywowana została po II wojnie światowej pod nazwą Sekcja Ewangelizacyjno-Społeczna, a od lat osiemdziesiątych XX w. działa jako Diakonia Warszawska. Pracą wolontariuszy kieruje przewodnicząca, a wspiera ją etatowa pracownica parafii. Do jej obowiązków należą m.in. cotygodniowe odwiedziny w Domu Opieki "Betania" w Józefowie. Również duchowni warszawscy regularnie odwiedzają pensjonariuszy tego kościelnego domu, który otwarty jest dla ludzi różnych wyznań. Bliższych informacji na temat warunków, ceny pobytu itp. udziela kancelaria parafialna lub kierownictwo Domu Opieki.

Nauczanie dzieci i młodzieży odbywa się w kilku etapach:

• podczas zajęć w szkole niedzielnej, na które uczęszczają dzieci od przedszkola do końca szkoły podstawowej (nauczycielami są osoby świeckie);
• podczas lekcji przedkonfirmacyjnych, na które uczęszczają dzieci uczące się w gimnazjum i licealiści (nauczycielem jest duchowny);
• podczas dwuletnich zajęć z młodzieżą po konfirmacji, które prowadzi duchowny.

Wystawione przez parafię świadectwa nauki religii są honorowane w szkołach publicznych.

Dorośli członkowie parafii pogłębiają swoją wiarę i tożsamość wyznaniową, uczestnicząc w nabożeństwach i studiach biblijnych, wykładach i odbywającym się raz w miesiącu, po niedzielnym nabożeństwie, kręgu dyskusyjnym.

Dla osób zainteresowanych doktryną i historią naszego Kościoła prowadzone są dodatkowe spotkania i wykłady. Informacji udziela kancelaria parafialna, gdzie można też opłacić składki parafialne, złożyć ofiarę, kupić literaturę religijną, nabyć "Jednotę" (także numery archiwalne), zgłosić prośbę o odwiedziny w domu lub szpitalu itp.

Przy naszej parafii prowadzone jest duszpasterstwo cudzoziemców narodowości chińskiej i wietnamskiej. Działa też Polskie Towarzystwo Hugenockie. Obok potomków takich francuskich rodów ewangelicko-reformowanych, jak Drege'owie czy Folandowie należą do niego sympatycy interesujący się dziejami tej grupy imigrantów religijnych, którzy schronili się na ziemiach Polski i Litwy przed prześladowaniami.

Parafia gościnnie użycza swych pomieszczeń grupom Anonimowych Alkoholików "Paraklet" i "Andrzej", które spotykają się na cotygodniowych mityngach.

Przy parafii działa założony w 1991 r. Chór Kameralny Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w Warszawie, który prezentuje bogaty repertuar i wysoki poziom wykonawstwa, o czym świadczą liczne nagrody zdobywane na konkursach i festiwalach. W chórze śpiewają osoby różnych wyznań, a jego występy - tak krajowe, jak i zagraniczne - mają charakter ekumeniczny.

Ponadto parafia sprawuje patronat nad orkiestrą Concerto Polacco, grającą na oryginalnych instrumentach z epoki, a także nad chórem kameralnym Sine Nomine. Oba zespoły wykonują dzieła muzyczne okresu baroku i klasycyzmu.

Oprócz tego w kościele przy al. Solidarności 74 odbywają się koncerty "W blasku świec i muzyki", organizowane przez Fundację Nowa Orkiestra Kameralna. Wszystkie te występy są bardzo popularne wśród warszawiaków.

W zakrystii kościoła mieści się Biblioteka Synodu, która gromadzi i udostępnia wszystkim zainteresowanym książki z dziedziny teologii ewangelickiej, ze szczególnym uwzględnieniem nurtu reformowanego, publikacje na temat historii Reformacji i dziejów naszego Kościoła na ziemiach polskich i litewskich, a także czasopisma i inne publikacje dokumentujące współczesną działalność ewangelików reformowanych w naszym kraju i na świecie.

Cmentarz

Osoby interesujące się dziejami warszawskich ewangelików reformowanych wiele cennych informacji znajdą, odwiedzając cmentarz przy ul. Żytniej 42, założony w 1792 r. (wcześniej istniała wspólna nekropolia obu wyznań ewangelickich, położona przy ul. Karmelickiej). Ze względu na wymagające pilnej renowacji liczne zabytkowe nagrobki działa od lat Społeczny Komitet Opieki nad Zabytkami Cmentarza Ewangelicko-Reformowanego w Warszawie, który zdobywa środki finansowe na ten cel (m.in. organizując zbiórkę pieniężną na cmentarzu w dniu 1 listopada z udziałem znanych aktorów, pisarzy, reżyserów i muzyków) i z pomocą konserwatorów zabytków przeprowadza najbardziej naglące remonty.

Na cmentarzu przy ul. Żytniej 42 spoczywają tacy luminarze kultury i nauki polskiej, jak Stefan Żeromski, Juliusz Kaden-Bandrowski, Andrzej Szczypiorski, Jeremi Przybora, Jan Bystroń, Baudouin de Courtenay, rodzina Arctów, Jakub Józef Simmler, Marceli Nencki, ponadto dziennikarze, aktorzy, piosenkarze (np. Anna German), przemysłowcy (m.in. Leopold Kronenberg), budowniczowie i architekci, a także generałowa Sowińska i ... Lucyna Ćwierczakiewiczowa.

Dzisiaj cmentarz stanowi oazę ciszy i zieleni pośród ogromnej aglomeracji miejskiej, skłaniając do zadumy i refleksji nad trudną, ale ciekawą i piękną historią miasta, w którą od blisko dwustu trzydziestu lat wpisują się także warszawscy ewangelicy reformowani.